Poort

Siegfried Anzinger, Ohne Titel, 1996

Door een uitnodiging om naar Keulen te komen, kan ik mijn mooie-dingen-liefhebber iets laten zien en het zelf opnieuw beleven.  Misschien kent hij het al. Als eerste beloning na de treinvertraging, de coronacheck, het mondkapje en een bankpasweigering komt in beeld: de indrukwekkende Siegfried Anzinger van een kar. ‘Terugkerend thema in zijn werk’ lees ik in het sobere pocketje dat alle zaalteksten vervangt. Een rechthoekige ruimte op poten, wielen, waarvan de functie afhankelijk is van de plaats in de omgeving. Een handkar voor transport tot en met een circuswagen, het kan voor van alles dienen. Hier staat het (Ohne Titel, 1996) op een soort helling met een onbestemd doel. Prachtig opgehangen in de hoek van de trap die de bezoeker bestijgt, waardoor je dit doek nadert dat de aandacht vraagt nergens aan voorbij te lopen. Als een poort waarna de bezoeker zich voorneemt om te beginnen met kijken in plaats van zien. Anticiperend op werken die betekenis, toewijding en reflectie in zich dragen wanneer de kijker bereid is via het zien van kleur, vlak en vorm door te dringen in wat de kar vervoert. De Oostenrijkse kunstenaar, geboren in 1953, wil het zichtbare bijna onzichtbaar maken, op een plek waar het helemaal vrij aanschouwd kan worden.  Het Kolumbamuseum is zo’n vrijplaats.

https://www.kolumba.de/

Schrijvers jaagpad

Treideln, trekken, voorttrekken (het jagen van een schip door paarden op de kant) is de definitie van de schrijver Juli Zeh van wie de roman Spieltrieb of Speeldrift me destijds fascineerde door het driedimensionale van gedrag, spelen en performance te vertalen in een tweedimensionaliteit van taal. De Duitse schrijver die ik, ondanks de teleurstelling in Schilf, Vrije val, ben blijven volgen en van wie de motieven voor schrijven me interesseren met haar ervaring als rechter, juriste in volkenrecht en actief paardenliefhebber. Als Zeh in 2013 door de universiteit van Frankfurt wordt uitgenodigd om over haar ‘poëtica’ te spreken, zet de aanvankelijke weigering zich om in een blik in haar schrijverschap. Moest wel even opzoeken wat in deze tijd onder poëtica nog meer verstaan wordt dan dichtkunst waarvan de betekenis is uitgebreid met de creatieve normen van kunstenaars en het geheel van opvattingen die een schrijver heeft over wat literatuur moet zijn, het ambachtelijk vervaardigen en creëren van beelden en voorstellingen. Had ik liever literatuurwetenschap dan kunstgeschiedenis willen studeren? Irrelevante vraag nu, want het (ant)woord is hier aan Zeh. En worden de lezers meteen, zonder enige omhaal op hun nummers gezet dat het – dús – niet gaat om de gewoontes van de schrijver, wanneer en hoe de auteur inspiratie opdoet, hoeveel autobiografisch is, waarnaar altijd gevraagd wordt, of, wat Aziatische studenten en jongeren willen weten, wat ze ermee verdient en waarop ze tenminste meteen kan antwoorden. Zo wordt een galeriehouder vaak gevraagd of hij/zij ervan kan leven, hiermee vergelijkbaar wordt iemand die zelf een geschreven boek uitgeeft, gevraagd naar de hoogte van de oplage. Deze oninteressante, en voor de vrager er niet toe doende elementen van het creatieve maakproces zaagt Zeh tot de grond toe af. Maar ook geen romantiek van de op een zolderkamer rokende, drinkende of reflectieve schrijver die mijmert over het proces. Back to reality. Scherp. Als er een blokkade komt, ‘gewoon’ gaan schrijven, als een ‘schrijfsoldaat’! Een kunstsoldaatje is een herinnering uit mijn bezoldigde leven. Nu als volontair hetzelfde doen, als een persoonlijke reservist die ingezet wordt bij stagnaties in het, ook schrijvende, bestaan. Niet stilstaan bij waartoe, waarom, waarvoor en voor wie. Gewoon doen.

Funny Weather

De pocketeditie Funny Weather, Art in an Emergency van Olivia Laing verscheen voorjaar 2021 en bestaat uit pre corona pandemie teksten. Raar weer kan wel kloppen, in een mogelijke vertaling, grappig is anders. In de 2021 ‘zomer’ – als er nog sprake is van seizoenen – ligt de kunst- en cultuurwereld publiekelijk vooralsnog stil en wordt de artistieke productie ondervangen in boeken, virtuele rondleidingen, podcasts en livestreams. De natuur daarentegen laat zich extreem gelden door gigantische overstromingen en bosbranden – beide niet echt ver uit de buurt – met overvloedig water en onbeheerst vuur, die naast elkaar en gelijktijdig, als verontrustende uitingen van het veranderende klimaat mega-rampen veroorzaken. Verre van grappig. Toch (en dus) smul ik van Olivia Laings aandacht voor schrijvers en kunstenaars die ze kiest op grond van hun functie in verzet- en herstelwerkzaamheden. Uit passie en nieuwsgierigheid onderzoekt zij kunst als een instrument dat kan werken binnen een sociaal gewetensvol waardesysteem. Met het begrip tijdgeest heb ik altijd moeite gehad. Om deze historisch te bepalen wordt per definitie teruggeblikt vanuit een bepaald perspectief. Inmiddels weten we dat deze blik zich steeds kan en moet aanpassen aan nieuwe waarden van gelijkheid. In dit besef geeft Laing de voorkeur aan artistieke productie als een collectief gebeuren. Het besef van de creatie van een kunstwerk als resultaat van een gemeenschappelijkheid, van teamwerk wordt steeds algemener onderkend. Verschillende kunstwerken worden vaker aan anderen dan de naam die ervoor staat, toegeschreven (Elsa von Freytag voor Marcel Duchamp, Charlotte Perriand voor Le Corbusier bijvoorbeeld). In mijn professionele ervaring als kunstredacteur wordt het werk van een kunstenaar uitsluitend mogelijk door samenwerking met anderen, dus ik onderschrijf graag een colofon met een collectieve signatuur. Waarom zou het maken, zelfs voor een schrijver, een puur solitaire bezigheid zijn?

In Autumn van Ali Smith wordt het lot van de bestaande, maar onbekende jonggestorven popart kunstenaar Pauline Boty verteld. Het beeld van de Britse kunstscene wordt, als de informatie er is, zelfs via literaire ‘fictie’, steeds meer genuanceerd. Fictie kan, volgens Laing, ‘make a space for reflecting, for generating novel ways of responding and reacting to lies and guns and walls alike’ (168).  En het stelt een voorbeeld. Informatie is onontbeerlijk en kan, ‘verpakt’ in kunst dus, op een betere en andere manier dan via de gebruikelijke kanalen, veranderingen, openingen en mogelijkheden laten zien.

Funny Weather verzamelt voornamelijk Engelstalige literatuur en kunst in inleidende essays, recensies, profielen, gelegenheidsgeschriften, en columns voor het kunsttijdschrift frieze (2015-2019) en daarmee is haar perspectief bijna traditioneel die van de liberale democratie. Laings favoriete methode om een kunstenaar te waarderen is het biografische essay (over Georgia O’Keeffe, Agnes Martin e.a.) maar het private is ook een discutabel uitgangspunt. Is werk binnen het publieke domein te nivelleren aan het persoonlijke leven? Inmiddels zijn er twijfelachtige voorbeelden genoeg. Maar wat Laing hiermee wil, is de onzichtbare backoffice van een maker, een front office geven. In Trip to Echo Spring (2013)heeft zij de functie van alcohol geanalyseerd voor schrijvers, mannelijke drankorgels weliswaar. De vrouwelijke tegenhangers Marguerite Duras, Jean Rhys, Patricia Highsmith en Jane Bowles krijgen hier een gelijkwaardige behandeling. Ook zij worden onderwerp van iets waarop niemand zich snel zal laten voorstaan, die van een verslaving, iets nodig hebben om te kunnen schrijven en te kunnen leven.

Verslavend kan ook zijn het verzamelen van informatie en het doorgeven van nieuwe, andere perspectieven en dat is wat kunst kan doen, wat Laing doet en waaraan ik me laaf. Cheers!

Naschrift

Tegen het eind van het boek bejubelt Laing Things I don’t want to know van Deborah Levy en laat dit boek nou zo’n teleurstellend ‘antwoord op George Orwell’ zijn dat mijn enthousiasme genuanceerd wordt. Ook Funny Weather vertoont soms een gepreoccupeerde blik, of is dit nu de tijdgeest?

Een schrijversleven

Op een corona stadswandeling in november 2020 zag ik in de etalage van boekhandel Xantippe op de Prinsengracht essays met een voorwoord van Marja Pruis liggen. Van ongeveer alles wat Pruis raadpleegt wil ik kennisnemen. Pruis inspireert overtuigend. Ook De Overvloed bracht me op nieuwe gedachten en inzichten. Een keuze van Dillard zelf uit haar in de VS succesvolle non-fictie. Maar is het wel non-fictie begon ik me snel af te vragen. Dillard schrijft over de natuur bijvoorbeeld als iemand die erin gelooft en eraan toegewijd is, die zich wil overgeven zonder drama. Wat haar fascineert is de grootsheid van de natuur (oké de schepping) en de mens als klein onderdeel daarin. Dat trekt me, dat relativeert. In de natuur zou ik willen opgaan. Dillard wordt wel geassocieerd met een mystica. Nu heb ik persoonlijk niets met mystiek maar als iemand schrijft met zoveel zichtkracht (is dat een woord, maar laat ik het zo maar zeggen), dan is het meeslepend. Zij kijkt en schrijft en dan wordt het sterker en groter dan de schrijver en de lezer. Bezielend. En dan ben ik ook benieuwd naar waarom mensen willen schrijven en wat ze hieraan verbinden. The Writing Life wordt ook door Atlas Contact, hopelijk weer in zo’n goede vertaling door Henny Corver, in 2022 uitgebracht. Ik geniet vast voor door het lezen van de Three trilogie waarin ook Pilgrim at Tinker Creek en An American Childhood zijn opgenomen. Vergelijkend met wat Dillard heeft opgenomen in The Abundance en de inleiding van Pruis opnieuw lezend worden de elkaar versterkende tegenstellingen duidelijk, van ernst en zachtheid, devotie en woestheid, van nuchterheid en hysterie, van focus en dolen in een wereld waarin een mens kan samenvallen met wat hij ziet. Een zoektocht naar schoonheid als een gratuit geschenk, het enige is zorgen dat je op dat moment erbij bent, net als Dillard zelf.

Monte Verità

Daphne du Maurier, The Birds, Virago Press 2015, Cover design Boomerang by Neisha Crosland

De sluitingsceremonie van de Olympische Spelen 2020 speelt zich vandaag in Tokyo af, 8 augustus 2021. De verse legende Sifan Hassan staat ook op het podium, de Ethiopisch-Nederlandse asielzoeker die drie medailles won, gisteren op de langste afstand hardlopen goud, het is zo knap dat ik kippenvel kreeg toen ze won. Raar hoe dat werkt met het nationalisme en een jonge vrouw die niet op mij van toepassing zijn, ik kan me er niet mee identificeren. Dan verspringen de gekunstelde Japanse ceremoniebeelden naar het Parijs van nu waar Macron, straaljagers en publiek op de 2024 Olympische Spelen anticiperen. Parijs van bovenaf gefilmd, geweldig. Het doet mijn door corona gestolde reislust smelten. Nu moet ik het ook maar weer lekker doen met (!) beelden en tekst. The Paris Review of Books (theparisreview.org) mailt een tekst van Sadie Stein over Daphne Du Mauriers Monte Verità verhaal, terwijl ik het net aan lezen ben in de bundel The Birds.  (Hoe bestaat het?)  Op de ‘berg van waarheid’ bij Ascona was rond de jaren 1920 een idealistische, natuurlijke commune (Hermann Hesse, Isadora Duncan, Rudolf Steiner en Carl Jung kwamen er o.a.) waarover Harald Szeemann een prachtige tentoonstelling met boek maakte. Deze locatie zou meridianen of aardstralen of zoiets hebben en heeft een magische aantrekkingskracht op kunstenaars. Ik was er begin jaren 1980 op een excursie met kunstgeschiedenisstudenten. Daarom was het verhaal van Du Maurier met deze titel een leuke verrassing en een verbinding van lichte en serieuze kost. Stein verwijst in PRB nadrukkelijk naar Slavoj Zizeks commentaar op Du Maurier en dan vooral op het vrouwelijke masochisme in haar verhalen. De psychologische onderstroom en de onverwachte wendingen houden mij geboeid in de boeken van Du Maurier.  Geen enkel verband had ik verwacht tussen deze ontspannende lectuur en de boeken die ik nu ‘echt’ lees, die van de groten, Janet Malcolm, Joan Didion, Helen Macdonald, Marja Pruis. Niet dat ik het lezen van Du Maurier als een ‘guilty pleasure’ beschouw, juist eerder onschuldig. Don’t look now, ja van de film met Donald Sutherland in Venetië, in een leuk pocketje was de aanleiding om meer van de Dame te lezen. Maar Zizek nog wel, in lacan.com
https://www.lacan.com/zizdaphmaur.htm

En met een moraal in de titel: Are We Allowed To Enjoy Daphne du Maurier?

Schaterlachend toch maar downloaden. En ja hele alinea’s over het boekje dat ik juist in de brievenbus had gevonden en waar ik van zou gaan genieten. Gewoon. Probleemloos. Zonder gêne. Met een mooie cover van boemerangs. Ja het bestaat en het komt weer terug op je pad. Magisch denken? Een in de beeldende kunst van nu modieuze filosoof, een communistische intellectueel, Lacan en Hegel angehaucht die zich afvraagt of wel genoten mag worden van de ‘radically untimely’ Du Maurier waarvoor hij – uiteindelijk – suggereert dat haar boeken gelezen moeten worden zoals grammofoonplaten beluisterd dienen te worden, authentieker, inclusief krassen, fijner dan slicke, digitale uitvoeringen. Zijn voorstel is het Monte Verità verhaal zonder de Monte Verità voor te stellen. Why? Dan zou het gaan over een gelukkig stel dat gaat trouwen maar de vrouw vindt niet genoeg voldoening. OMG! Zij zou achtervolgd worden door visioenen van een ander, meer geëmancipeerd leven. Hoezo? Alsof ze dat in de sekte op de berg vindt. En waar baseert Zizek dit op? Anna en Viktor maken de klim naar boven, de berg op. Bergsport heet dat. Is de filosoof een vrouwelijke blik zo aan het annexeren dat hij van alles daarin projecteert (om het maar in de Freudiaanse sfeer te houden)? Echt vermakelijk. Maar ook larmoyant en pathetisch. Pruis, Hoetmer, Mizee: doe er wat aan! Hoe aantrekkelijk ook, the Paris, the New York, the Los Angeles, Reviews of Books, die ik digitaal lees, bevatten krassen als timely consciousness? In The Guardian Bookmarks vind ik een gedegen, to the point stuk over de zojuist overleden Roberto Calasso, man of niet, een onweerstaanbaar denker!

Tussen kunst en cash

Hoe geld de Nederlandse kunstwereld corrumpeert door Pieter van Os & Arjen Ribbens, DasMag, 2021

Naast drager van schoonheid is kunst in de jaren 2000+ tot beleggingsvehikel, strategie voor waardevermeerdering en zelfs onderhandelingsinzet voor criminelen verworden. De handel in grote namen is een ronduit lelijke uitwas van kunst in de vorm van een aandachttrekkende biljoenenindustrie. In Tussen kunst en cash brengen Pieter van Os en Arjen Ribbens (zich steeds eensgezind ‘wij’ noemend) door zorgvuldig onderzoek een scala van schimmige praktijken in de kunstwereld naar voren. Daarbij houden de auteurs ook zichzelf tegen het licht. De NRC bracht al eerder wantoestanden in de kunstscene en -handel in de openbaarheid. De kunst zelf blijft buiten schot, gelukkig, en de liefde van de lezer voor kunst wordt ook niet bedreigd, laat staan aangetast. Als kunsthistoricus werd ik wel erg nieuwsgierig naar namen die in sommige gevallen niet vermeld worden (vooral van stafleden van het Stedelijk, maar ook van verzekeraars en veiligheidsagenten natuurlijk) maar deze anonimiteit doet niets af aan de waarachtigheid. Door telkens te vragen naar feiten waarin geld (zelfs in de vorm van kunst waar niet eens naar gekeken wordt) als smeermiddel fungeert, spreekt er een voortdurende aanwezigheid van adrenaline uit die gestroomlijnd wordt binnen het grondig onderbouwd relaas van spannende avonturen, met een onverkwikkelijk lelijke materie (de nieuwe functie van kunst als alternatief voor aandelen, goud en bitcoins) als onderwerp.

Hoe hebben de twee het aangepakt? Het boek heeft verschillende invalshoeken die in dertien hoofdstukken wisselende perspectieven geven waardoor het als geheel meer dan sensatie wordt. Als personages in een machtsspel worden ze opgevoerd: de museumdirecteur (Beatrix Ruf), de ontzamelaar (Familie van Oranje), de kunsthandelaar (Jan Six), de kunstdetective (Arthur Brand) e.a. Door onrechtmatige verkopen, belangenverstrengeling en schimmige handelspraktijken hebben deze hoofdrolspelers al eerder het nieuws gehaald. In hun kielzog zijn voor Tussen kunst en cash ook zoveel mogelijk medespelers gepolst en ondervraagd zodat hoor en wederhoor een uitputtende argumentatie oplevert. De aandacht van de lezer wordt vastgehouden en zelfs voortgestuwd doordat de waarheidszoekers als twee niet loslatende terriërs voortrazen. En in stijl hiermee met behulp van cliffhangers en smaakmakende intro’s in kordate en humoristische stijl schrijven. Als je al niet benieuwd was naar wat er óók in de kunstwereld speelt, word je het wel tijdens en door het lezen van Tussen kunst en cash. De gretige onderzoekers grijpen actoren en factoren als fanatieke kunst- maar eigenlijk feitenverzamelaars aan, en door die zorgvuldige behandeling wordt de lezer ook steeds meer gegrepen. Een breed en diep grid van wederzijds afhankelijke belanghebbenden ontstaat dat enorm vertakt is en als verrassende bijvangst heeft dat er naast zoveel informatie en inzicht in processen naar nog meer onthullingen en oplossingen voor deze mechanismen in baatzuchtig gedrag wordt verlangd. De lezer gaat -uiteindelijk- snakken naar een stuwmeer-stoppende conclusie die in grote lijnen voorstellen doet ter preventie van corruptie waarin kunst, in plaats van mooi en innerlijk waardevol, een lelijk middel van machtsvertoon wordt.  Dit boek geeft genoeg grondstof om naïviteit en wegkijken te voorkomen daar waar kunst met grote hoeveelheden geld en belangen wordt verstrengeld.

Het pakhuis

Zoals de lenzen op de neus scherp omcirkelen

wat toegelaten mag worden, zorgvuldig gekozen

zonder opgelegde regels ook al luistert hij nauw

Vondsten in muren, haken waaraan ogen blijven hangen

Doorzichtige potten met wat zout, zoet, bitter en zuur smaakt

in alles is aarde lucht vuur en water aanwezig,

elementaire genoegens en meer dan dat

met een knipoog omdat alles al zo ernstig is

Veiligheid in een geborgen gemaakt pakhuis

waar smalle trappen verbinden is het raamwerk

Het trappenhuis van hout en sisal matten

van binnen ramen naar verborgen ruimtes

waar gebeuren kan wat een enkel wil

en anderen komen kijken op afgesproken tijden

Een warme kern met ruim binnenzicht

met grote kennis van de buitenwacht

Wie gewenst is wordt opgenomen

in de structuur van het trappenhuis met de

verschillende kamers, het geheime kantoor

De papieren velletjes met potloden

met aandacht geplaatste deeltjes, een klokje,

Een Fontana, een Topor,  een Raetz, namen

Zijn er niet, wel verhalen,  goed gekende kunst

van binnenuit, met de mens erbij, levend

En verleden tijd is aanwezig,  vindingrijke oplossingen

in muur,  kast en gebouwde ruimte

Alles tot kleinere sferen teruggebracht, omsluitingen

van bezigheden, van richtinggevende ontmoetingen

Geoogste geschiedenis, beklonken en geaard geplaatst

Wil nog wel eens afdwalen en op een spoor zetten

Richting het zuiden, waar de krant de wereld heet en

waar adresjes de juiste thee en chocola verkopen

Brouwersgracht 196 (de appel) voor Thea Houweling &

Ad Petersen